Hãy để ngày ấy lụi tàn…
20 Năm Trước Ở Thượng Hải: Khi Street Smarts Cứu Mạng Tui
Khoảng 20 năm trước, có lần tui đi công tác ở Thượng Hải, bay với Shanghai Airlines (FM). Máy bay hạ cánh xuống Sân bay Quốc tế Phố Đông lúc 1 giờ sáng. Khi đó, các phương tiện công cộng đã ngừng hoạt động, hành khách chỉ còn cách đi taxi về trung tâm, cách khoảng 40 km.
Taxi ở Trung Quốc thời điểm đó chủ yếu là xe cũ, có khung sắt phía sau để bảo vệ tài xế. Tui ngồi ghế sau, đưa miếng giấy ghi địa chỉ khách sạn; tài xế xác nhận là biết đường. Nói chuyện một lúc thì tui mệt quá, ngủ gục.
Khi tỉnh dậy, tui thấy xe đang chạy vào một con đường rất vắng, không có đèn, hai bên là container xếp cao ngất. Tui hỏi: “Có đi đúng đường không, sư phụ?” (trong tiếng Hoa, người ta thường gọi tài xế là “sư phụ”). Anh đáp: “Yên tâm, tôi đi đường tắt.”
Nhìn đồng hồ tính cước, tui thấy số tiền đã cao hơn dự kiến, gần gấp đôi so với thông tin khách sạn cung cấp. Ban đầu tui nghĩ chắc tài xế chạy vòng để tính thêm tiền. Nhưng rồi lại nhớ đến những câu chuyện từng nghe, có người bị chở vào chỗ vắng rồi mất hết đồ. Nghĩ vậy nên tui bắt đầu thấy lo.
Tui lấy điện thoại ra, giả vờ gọi cho bạn: “Mày đợi tao nha, tài xế nói sắp tới rồi. Tao đang đi taxi, biển số là (có dán số ngược ở kính lái)… Tao đang ở khu container, mày cứ đợi tao ở khách sạn nha.” Nói tới đó thì tui thấy tài xế quay xe lại, nói là đi nhầm đường, rồi chở tui về đúng khách sạn.
Book Smarts và Street Smarts – Hai Loại Trí Thông Minh Quyết Định Thành Công
Có người học giỏi, đọc nhiều; những gì họ có được chủ yếu từ việc học, nên họ có book smarts (sự giỏi giang về sách vở). Cũng có người không thích học chữ nghĩa, ngại đọc sách, ra đời va chạm sớm nên có street smarts. Và cũng có người sở hữu cả hai: vừa giỏi về tri thức, vừa tinh khôn trong thực tế. Đây là nhóm có khả năng làm nên việc lớn và nắm giữ phần lớn của cải trong xã hội — ở đâu cũng vậy.
Tui từng gặp anh K ở Ba Lan, một doanh nhân lớn. Anh nói rằng thế hệ của anh là những người rất đặc biệt, có thể xem là “vô tiền khoáng hậu” — trước đó hiếm có, sau này cũng khó lặp lại. Đó là những người học rất giỏi vào thập niên 1980; sau khi tốt nghiệp cấp 3 với thành tích học tập xuất sắc, họ được cử sang Liên Xô và Đông Âu du học.
Nhờ có đầu óc tốt, chỉ sau một năm học tiếng tại trường ngoại ngữ, họ có thể hòa nhập với sinh viên bản xứ, dù phải học những ngôn ngữ khó như tiếng Hungary, tiếng Séc hay tiếng Ba Lan.
Khi biến động lịch sử xảy ra, nhiều du học sinh buộc phải vừa học vừa làm. Phần lớn chuyển sang buôn bán quần áo, giày dép, đồ điện tử gia dụng, nhập hàng từ Trung Quốc. Họ hỗ trợ nhau, chia địa bàn để hạn chế cạnh tranh. Đồng thời, vẫn tranh thủ học để hoàn thành các bằng cấp như cử nhân, kỹ sư, thạc sĩ, tiến sĩ — chứ không bỏ học giữa chừng.
Chính khả năng sắp xếp thời gian để vừa học vừa làm, cùng với những kỹ năng street smarts tích lũy từ thực tế, đã giúp nhiều người trong số họ sau này rất thành công, dù ở lại hay trở về nước.
Chỉ Street Smarts Thì Khó Vươn Xa
Một người có street smarts có thể xây dựng sự nghiệp từ con số 0. Ra đời tay trắng, họ vẫn kiếm được miếng ăn, thậm chí có chút dư dả. Nhưng nếu chỉ có street smarts mà thiếu book smarts thì khó vươn lên cao.
Khi đã có một ít vốn, họ thường dừng lại để bảo toàn, vì sợ rủi ro, không dám mở rộng hay hợp tác làm ăn. Môi trường và mạng lưới quan hệ hạn chế cũng khiến việc góp vốn dễ nảy sinh mâu thuẫn rồi tan rã.
Phần lớn tiểu thương ở chợ hay trên phố có street smarts: họ kiếm được tiền nhưng khó phát triển lớn, và đôi khi cũng không muốn lớn vì sợ mất. Có tiền nhưng không “sang”, do thiếu chiều sâu tri thức.
Xem thêm : Kỹ năng Street Smart (SS)
Chỉ Book Smarts Thì Dễ Lúng Túng Với Đời Thường
Ngược lại, nếu chỉ có book smarts, nhiều người phải làm việc trong tổ chức, có người giao việc thì mới phát huy được. Từ nền tảng có sẵn (từ 1), họ có thể phát triển lên 2, 3… Nhưng nếu bắt đầu từ con số 0, tự xoay xở ngoài đời, thì lại gặp khó khăn: thiếu trải nghiệm thực tế, ngại va chạm, hoặc không quen những công việc chân tay.
Họ thường phù hợp với các lĩnh vực như giảng dạy, nghiên cứu, viết lách, tư vấn đầu tư, giao dịch tài chính… Có thể sở hữu doanh nghiệp, nhưng thường là mô hình dịch vụ. Một số người học nhiều, đọc nhiều, có nhu cầu “giải toả chữ nghĩa”. Tuy nhiên, vì thiếu trải nghiệm thực tế, họ vẫn có thể gặp lúng túng trong những tình huống đời thường. Và họ chẳng có tiền nhiều như mong muốn, dù trên thông thiên văn, dưới tường địa lý.
Tại Sao Nhiều Người Học Giỏi Lại Không Thành Công Lớn?
Nhiều người học rất giỏi, tốt nghiệp các trường danh tiếng, nhưng sau này lại không có thành tựu lớn. Lý do là họ chỉ có kiến thức (book smarts), mà thiếu trải nghiệm thực tế (street smarts) để rèn được bản lĩnh dám nghĩ dám làm — thứ thường chỉ có được sau nhiều lần trực diện với sinh – tử, được – mất, vui – buồn, đi – ở, giữ – buông.
Chỉ những người vừa có tư duy và kiến thức, vừa được cuộc sống rèn luyện, lại thêm sự chịu khó, chịu cực và ý chí kiên định đến cùng thì mới “lên đỉnh“. Bạn cũng có thể hiểu vì sao những người chiến thắng trong các cuộc thi học thuật lại không làm việc tốt như thành tích học tập của họ.
Cách Các Tập Đoàn Lớn “Thử Lửa” Ứng Viên
Các tập đoàn lớn hiện nay đã thay đổi: sau các vòng đánh giá kiến thức, họ yêu cầu ứng viên đi bán hàng ngoài chợ, tiếp xúc với tiểu thương, khảo sát thực tế, hoặc cử xuống nhà máy làm sản xuất vài tháng, thậm chí đưa đến những nơi xa xôi để “thử lửa” vài năm trước khi quay về trụ sở chính.
Trong quá trình đó, những người thiếu thực tài sẽ dần bị loại. Chỉ những người hội đủ cả book smarts lẫn street smarts, cùng với nhiệt huyết dấn thân và khả năng chịu đựng, mới trở thành hạt nhân lãnh đạo.
Bạn cũng có thể hiểu vì sao những ông chủ Do Thái hay Hoa Kiều thường bắt con cái họ, khoảng cuối cấp 2, phải bắt đầu lao động cùng cha mẹ (cha mẹ có nông trại thì vào làm nông, có xưởng thì vào làm xưởng, có cửa hàng thì ra làm việc, có gì làm nấy). Nhưng làm và học đi đôi; ở nhà cũng phải đọc sách, đi hội thảo, tự đào tạo để trở nên thông kim bác cổ.
Xem thêm :
- Các bài viết về trí tuệ Do Thái
- Vài nét về trí tuệ của người Do Thái
- Kinh Thánh và sự thông minh của người Do Thái
- Cách tạo ra của cải và việc làm của người Do Thái
- Bài học làm giàu từ 2 cha con người Do Thái
- Người Do Thái quanh tui, chưa nghe ai nói trời nóng quá!
- Các bài viết về trí tuệ làm ăn người Hoa
- TIỀN ĐÂU LÀM ĂN? <= Clip này rất quý, quay 1 đoạn về người Việt gốc Hoa đoàn kết làm ăn, xem để biết cách tìm vốn làm ăn.
- Đầu óc kinh doanh của người Hoa (vì sao người Hoa giàu có khắp thế giới?)
- Ai là người lụm được 2 bí kíp kinh doanh Trung Hoa và Do Thái?
Bài Học Từ Việc Nuôi Dạy Con Cái
Cũng có những xã hội mà cha mẹ chỉ bắt con ngồi học và học, chở đi học từ ngoại ngữ đến cờ vua, từ bơi lội đến đàn, ca, sáo, nhị…, với hy vọng sau này con có thể làm được điều gì đó lớn lao. Nhưng thực tế, đại đa số không như kỳ vọng.
Thế hệ sau phần lớn kém thế hệ trước về khả năng tự lập, tự chủ nên không thể bằng cha mẹ. Nếu cha mẹ nổi tiếng về nhan sắc, giàu có hoặc tài năng thì con cái của họ cũng không mấy tiếng tăm.
Không ai rõ con cái của Lê Quý Đôn, Chu Văn An, Nguyễn Công Trứ, Nguyễn Bỉnh Khiêm, Albert Einstein, Isaac Newton, Louis Pasteur… tên gì, làm gì. Ngay cả những trường hợp hiếm hoi như con cũng làm tổng thống giống cha như George W. Bush thì tài năng cũng bị cho là thua xa George H. W. Bush; hay Lý Hiển Long cũng không nổi bật bằng Lý Quang Diệu.
Xem thêm : Các bài viết về dạy con
Tất cả đều như tựa 1 cuốn tiểu thuyết lừng danh, “Hãy để ngày ấy lụi tàn“.
[30/04/2026] TonyX – 2049669548736188537Xem thêm :
Bạn đọc comment:
Phạm Thắm | Jessica @thampt
Một bài viết rất hay và sâu sắc, rất đáng để đọc & suy ngẫm trong dịp nghỉ lễ dài.
Qua bài viết của D, con thấy hình ảnh của 1 số tỷ phú VN du học Đông Âu về xây dựng đất nước…Con cũng trả lời được 1 số câu hỏi trước h mình cứ thắc mắc hoài, kiểu sao nhiều bạn ngày xưa học giỏi thế mà sau này hem có giàu & ngược lại… blah blah…
Cám ơn Dượng đã chia sẻ 1 góc nhìn toàn diện & thú vị ạ 🤩🤩🤩
Tony Buổi Sáng @Tony_Buoi_Sang
Vấn đề là để mình hướng dẫn lại con cháu thôi. Ko bằng mình thì cũng tự lập được
Long Nguyễn | Luke @Dragon6PM
Bài viết của Dượng như loại nước mát được pha trộn hài hòa dội mát tâm trí con, khuôn mặt cũng soáng loáng hơn hẳn.
Tuổi thơ con đến hết Phổ thông có cơ hội được đọc đủ thể loại sách, được làm cùng rất nhiều người với đủ việc trong nhà ngoài ngõ, được chơi cùng đủ kiểu bạn, lớn nhỏ tuổi có, trí thức hay cả anh em quậy phá trong xóm ngoài chợ. Nhờ đó con biết quan sát, tinh tế, trí nhớ và khả năng ứng biến rất tốt.
Những biến cố ập đến từ năm đầu Đại Học làm con thu mình dần rồi tự ti những năm tháng sau đó. Book Smarts – Street Smarts cứ phai dần, đầu óc cứ như mớ hổn độn ghì lấy chân tay, chắc vì còn bám vào những điều như Dượng viết “sinh – tử, được – mất, vui – buồn, đi – ở, giữ – buông”.
Mãi đến vài năm gần đây con mới dần thoát ra sự trì trệ đó. Cứ như lò xo đã bị ép đủ lực là sẽ bung bật thật mạnh.
Tựa sách “Hãy để ngày ấy lụi tàn” làm con nhớ đến câu “Bloom and grow forever” trong bài hát Edelweiss mà con rất mê.
Con kính chúc Dượng ngày Lễ vui.
Tony Buổi Sáng @Tony_Buoi_Sang
Vậy là OK rồi. Từ từ mọi thứ sẽ tốt đẹp thôi. Chưa tốt đẹp thì đang trong tiến trình tốt đẹp.
Nguyễn Chí Kiên | Ben | NCC0010 @ChichiKien
Dạ thưa Dượng, hồi năm 2021 con được đọc mấy quyển sách về các Doanh nhân từ Đông Âu về ( Đông Âu Anh Hùng Truyện), và các Cô Chú đó hiện nay đều rất thành công, nắm giữ nhiều huyết mạch kinh tế. Ngoài hai yếu tố Street-smart và Book-smart, thì con nhận thấy có hai tố chất nữa được khắc họa rất rõ nét:
1. Tính quyết đoán, mạo hiểm: Khi Chú PNV quyết định đóng cửa, thanh lý shop áo gió ở Dom 5, chợ Vòm Moscow, Chú vay nóng người quen 40.000usd với lãi suất 8%/ 1 tháng để về vùng Kharcop ( Ukraine) lập nghiệp.
2. Dám nghĩ lớn: Cô T Sovico ( Vie***t), mỗi lần buôn quần áo là buôn cả đoàn tàu hỏa, không mánh mun nhỏ lẻ, nên cô kiếm triệu đô từ rất sớm.
Nguyễn Thị Thu Hằng | Emily @Emily_ThuHang
Dượng ơi, con cảm ơn và biết ơn Dượng rất nhiều vì bài viết. Tự nhiên con thấy con đường mình đang đi như được bừng sáng.
Trước giờ, con cứ vừa đi vừa học trong vô thức. Khi thấy book smart tạm ổn thì con lao ra street smart, rồi khi nhận ra mình cần nâng cấp lại kiến thức, con lại quay về book smart. Cứ như vậy, con dấn thân và học hỏi.
Có lúc con vấp ngã đau đớn vì street smart chưa đủ, book smart chưa vững. Nhưng rồi con lại lồm cồm đứng dậy, rút ra bài học từ street smart và bồi đắp thêm book smart để bước tiếp.
Đã có lúc con nghi ngờ chính mình, nghi ngờ con đường mình chọn vì nó khác và lạ so với những người phụ nữ xung quanh con, và và cũng vì chưa từng có ai nói với con những điều như Dượng đã chia sẻ. Nhưng giờ thì con không còn nghi ngờ nữa.
Con đã thấy rõ con đường của mình, và cũng hiểu rõ mình cần đi như thế nào trên chặng đường phía trước.
Con thật sự biết ơn Dượng và thương Dượng rất nhiều!
Tony Buổi Sáng @Tony_Buoi_Sang
Khóc
Dương Ngọc Hải Đăng | Harry @HarryDuong712
Đúng thế nhỉ dượng nhỉ, con hiểu bài này là học phải đi đôi với hành, phải có học có trải nghiệm thực tế thì đẳng cấp nó mới đến với mình, phải không dượng?
Tony Buổi Sáng @Tony_Buoi_Sang
Thẻo lựng với @dave2025dn đi, cùng tuổi cùng trang lứa nè
Đỗ San | Elsie @ElsieShan73
Đúng như trong bài viết của Dượng, hè cuối cấp 2 là con làm trong xưởng bao bì giấy của gia đình, ngày 8 tiếng, sáng đạp xe đi làm chiều đạp xe về.
Ngày đầu tiên, ba nói “hem ai được giúp, để nóa tự hoàn thành việc được giao”. Làm bữa đầu về nhà xong ngồi khóc quá trời, đau tay. Giấy cứng khổ lớn bế hộp, phải ngồi bóc, bóc xong phải đếm và cột lại từng cục, 1 cục 100 cái. Làm cả ngày ko rõ bao nhiêu cái chỉ nhớ rất rõ cảm giác vừa ngồi xức dầu vừa khóc, trong bụng nghĩ KIẾM TIỀN THẬT KO DỄ.
Ba cũng ngồi an ủi, hỏi thấy kiếm tiền sao con? không biết có xót con ko chớ bữa sau, anh ý cho con đi dọn rác :))
Làm 3 tháng hè, con thay đổi bản thân, cấp 3 ko còn ham chơi chú tâm hạc hành.
Nguyễn Văn Chính | Vincent @nguyenchinhcafe
Thật là kinh nghiệm xương máu. Book smarts và street smarts, mỗi cái đều có giá trị riêng, nhưng để rực rỡ thì phải có cả 2. Càng thấy các động từ LÀM – HỌC – ĐỌC – ĐI – CHO VÀ TẬP, cứ xoay quanh những độc từ này cuộc đời khắc sẽ rực rỡ ạ. Biết ơn Dượng để con tự dạy minh và dạy thế hệ sau.
Nguyễn Ngọc Thanh Tuấn | Tristan @tuannnt
Bài viết hay quá Dượng ơi. Con thích đọc sách, ứng dụng những điều đọc được trong sách vào thực tế. Và con cũng có street smarts để ứng xử sao cho phù hợp với hoàn cảnh.
Tony Buổi Sáng @Tony_Buoi_Sang
Mê bé
Thu Minh | May @minhthutran211
Con cám ơn Dượng, bài viết quá hay ạ, càng đọc các bài của Dượng con càng thấy quyết tâm với con đường của mình.
Tony Buổi Sáng @Tony_Buoi_Sang
Đi Shangri La về happy hem
Lê Minh Nguyệt | Moonlight | NCC0028 @LMinhNg8687779
Nhà con nghèo, từ năm cấp 2 đã đi làm, mà may mắn là mẹ ko cho nghỉ học, chứ ba bị ung thư mất sớm, để lại 3 đứa con nhỏ dại và 1 số nợ, vậy mà mẹ một mình nuôi ba đứa, có gì ăn nấy, con là lớn nên mọi việc phải làm hết. Bây giờ thì thầm cảm ơn mẹ đã cho con cái chữ và biết lao động. Con cũng cảm ơn Dượng thông qua những bài viết hơn mười mấy năm nay như một người cha để con noi theo! Con yêu mẹ và yêu Dượng nhiều!
Duc Thanh | Ethan Nguyen @thanhndmic
“Hãy để ngày ấy lụi tàn” Một bài viết thức tỉnh giá trị của sự dấn thân toàn diện.
Ngọc Anh | Rose @anhngoc94fl
cuộc sống của D thật phong phú. Thế mà có lần D viết Trung Hoa đồ 🙂
Tony Buổi Sáng @Tony_Buoi_Sang
“đồ” ở đây là v.v, liệt kê sau danh từ. Ví dụ: Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Hoa đồ…có nghĩa là còn 1 số nước khác nữa.
Thái Phương | Flora @Thai_Phuong89
Người đọc sách mà chưa làm thật thì thường mơ mộng, không lường dc hậu quả. Người làm thật mà không đọc sách thường hay sống thực dụng, sợ mất, ko bay cao dc. Kết hợp cả 2 thì sẽ dc thành tựu.
Con túm dc ý này!
Trần Hạnh Thư | Estelle @Estelle_Tanisa
@Vi_Fleur_VN về booksmart lẫn streetsmart thì ko ai qua má Vi oy…bài viết mô tả má Vi, lịch sử có 1 ko 2
Xuân Phượng | Luna Le @LunaLe134
Ng ta hết bán cuốn sách này rùi D à. Chỉ còn sách nói thui! Nghe k đã bằng đọc được. 😔😔😔
Tony Buổi Sáng @Tony_Buoi_Sang
Tìm nhà sách cũ, mấy tác phẩm này xưa lắm rồi
Hiền Trần | Helsa @Hinie92
“Tuy nhiên, vì thiếu trải nghiệm thực tế, họ vẫn có thể gặp lúng túng trong những tình huống đời thường.” Bé thường bị vậy, 12 năm phổ thông và 4 năm ĐH chỉ đi học rồi về nhà, 9 năm đi làm cũng chỉ đi làm rồi về nhà, nhà ở Sài Gòn mà đường phố SG chưa biết hết. Dần dần mọi thứ thành thói quen nên mới hơn 30 tuổi mà ở nơi ồn ào đông đúc lâu là thấy xuống năng lượng. Dần dần cũng ít tương tác xã hội lại, tuy nhiên bé không thấy buồn hay u uất, chỉ thỉnh thoảng lại bị mâu thuẫn không rõ đâu là con người mình, đâu là những giới hạn cần phải bước qua.
